Dziecko - świadek szczególnej troski

Fundacja Dzieci Niczyje oraz działająca przy niej Rada Ekspertów ds. Ochrony Dzieci-Ofiar Przestępstw, zaniepokojone kształtem przepisów regulujących postępowanie dyscyplinarne nauczycieli, niniejszym zgłaszają uwagi do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z 22.1.1998 r. w sprawie komisji dyscyplinarnych dla nauczycieli i trybu postępowania dyscyplinarnego (Dz.U. Nr 15, poz. 64).

Zgodnie z § 18 pkt 3 ww. rozporządzenia, w toku postępowania wyjaśniającego rzecznik dyscyplinarny może przesłuchiwać świadków (niezależnie od ich wieku) oraz zbierać i przeprowadzać wszelkie dowody konieczne dla wyjaśnienia sprawy. O terminie i miejscu przeprowadzania czynności rzecznik zawiadamia m.in. obwinionego oraz jego obrońcę (§ 18 pkt 4). Po wszczęciu postępowania dyscyplinarnego, świadek (w tym świadek małoletni) może być ponownie przesłuchany przez komisję dyscyplinarną podczas rozprawy (§ 29 pkt 2 i 3 rozporządzenia). Przy tym, obwiniony, jego obrońca i rzecznik dyscyplinarny mają prawo zadawać świadkowi pytania (§ 29 pkt 4 rozporządzenia). Zgodnie z § 54 rozporządzenia, wzywanie i przesłuchiwanie świadków w toku postępowania wyjaśniającego i przed komisją odbywa się w trybie określonym w KPA. Ustawa ta nie przewiduje zaś żadnych szczególnych warunków przesłuchania świadka, w tym świadka niepełnoletniego.

W praktyce zdarzają się sprawy, w których pokrzywdzonym czynem nauczyciela lub świadkiem takiego czynu jest dziecko. Jak wynika z uzyskanych przez Fundację Dzieci Niczyje informacji, w sprawach tych organy prowadzące postępowanie wyjaśniające i postępowanie dyscyplinarne standardowo dokonują przesłuchań małoletnich.

Od lat w piśmiennictwie dotyczącym tej czynności procesowej wskazuje się, iż odbywać się ona powinna w szczególnych warunkach, zapewniających dziecku należytą ochronę m.in. przed powtórną wiktymizacją^[1]. Takie standardy postępowania z dziećmi - świadkami lub pokrzywdzonymi - wynikają także z zapisów aktów prawa europejskiego i międzynarodowego[2].

Na gruncie prawa polskiego realizacja ww. standardów ochrony zapewniana jest głównie w ramach postępowania karnego (art. 185a i 185b Ustawy z 6.6.1997 r. - Kodeks postępowania karnego, Dz.U. Nr 89, poz. 555). Szczególna ochrona dziecka – ofiary lub świadka przestępstwa - przejawia się w przepisach KPK m.in. w zasadzie jednokrotnego przesłuchania, wykluczeniu spośród osób uczestniczących w tej czynności podejrzanego/oskarżonego, zapewnieniu udziału psychologa w przesłuchaniu. W literaturze podnosi się także na potrzebę dokonywania czynności przesłuchania dziecka w przyjaznym, specjalnie do tego przeznaczonym miejscu (przyjazne pokoje przesłuchań) oraz przez osoby przeszkolone w tym zakresie[3].

Z uwagi na to, iż w postępowaniu dyscyplinarnym wobec nauczycieli znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy KPA, nie występują w nim jakiekolwiek szczególne środki ochrony małoletniego świadka. Małoletni może być więc w tym postępowaniu przesłuchiwany wielokrotnie, zarówno w postępowaniu wyjaśniającym, jak i w postępowaniu przed komisją dyscyplinarną (w tej samej sprawie i na te same okoliczności). Przesłuchania mogą odbywać się bez obecności psychologa, w miejscu do tego niedostosowanym (m.in. na sali rozpraw). Ponadto, czynności z udziałem małoletniego dokonywane są w obecności obwinionego nauczyciela (który może być przecież sprawcą czynu na szkodę tego małoletniego). Dziecko nie podlega więc w toku tego postępowania żadnej ochronie.

Należy stwierdzić, że zapisy rozporządzenia naruszają prawa małoletniego (zarówno pokrzywdzonego czynem nauczyciela, jak i świadka takiego czynu), m.in. prawo do należytej ochrony w toku procedur przed sądami i organami, a także prawa do ochrony przed powtórną wiktymizacją. Sytuację taką należy uznać za niedopuszczalną i wymagającą natychmiastowej zmiany.

Dlatego Fundacja postuluje o wprowadzenie do rozporządzenia zmian zapewniających dziecku należytą ochronę w postępowaniu wyjaśniającym i postępowaniu przed komisją dyscyplinarną. Jednocześnie Fundacja deklaruje pomoc – w razie takiej potrzeby – w formułowaniu projektu zapisów rozporządzenia.

[1] Zob. Standardy dotyczące przesłuchiwania małoletnich świadków w trybie art. 185 a i 185 b k.p.k., rekomendowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości,  także: Magdalena Kornak, „Małoletni jako świadek w procesie karnym”, Warszawa 2009 str. 149.

[2] Zob. m.in. Rekomendacje Komitetu Ministrów Rady Europy z 28.6.1985 r. Nr R(85)11 w sprawie pozycji ofiary w procesie karnym oraz z 17.9.1987 r. Nr R(87)21 w sprawie zapobiegania wiktymizacji i pomocy dla ofiar przestępstw (http://www.coe.int), Rezolucja Rada Gospodarcza i Społeczna ONZ Nr 20/2005 z 22.7.2005 r. „Wytyczne dotyczące wymiaru sprawiedliwości w sprawach, w których ofiarami lub świadkami przestępstw są dzieci”, Wytyczne Komitetu Ministrów Rady Europy z 17.11.2010 r. w sprawie wymiaru sprawiedliwości przyjaznego dzieciom (http://www.coe.int).

[3] Zob. www.dzieckoswiadek.fdn.pl.